نشست کمک به حل مشکلات کشور با عنوان «احساس تنهایی؛ از تجربه فردی تا مسئله اجتماعی»

به گزارش روابط عمومی، نشست تخصصی کمک به حل مشکلات کشور با عنوان «احساس تنهایی؛ از تجربه فردی تا مسئله اجتماعی»، از سوی معاونت پژوهشی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی با همکاری هسته پژوهشی مطالعات احساس تنهایی و انجمن علمی روانشناسی بالینی دانشگاه علامه طباطبائی در دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی برگزار شد.

دکتر حمیدرضا حسن‌آبادی، مدیرکل دفتر مشاوره، سلامت و سبک زندگی سازمان امور دانشجویان، دکتر احمد برجعلی، استاد تمام گروه روان‌شناسی بالینی، دانشگاه علامه طباطبائی، دکتر محمد نوری، رئیس اداره مشاوره و سلامت روان دانشجویان وزارت بهداشت، دکتر سمیه سادات ابراهیمی، مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی آموزش و پرورش، حسن طاهری، عضو علمی هسته مطالعات احساس تنهایی و دبیر اجرایی نشست و جمعی از استادان و دانشجویان در این نشست حضور داشتند.

تعریف علمی و دقیق سازه‌های روان‌شناختی، گام نخست در مسیر سنجش و فهم آن‌ها
دکتر حسن‌آبادی در این نشست با اشاره به ضرورت رویکرد روش‌شناختی در مطالعه این پدیده، بیان کرد: تعریف علمی و دقیق سازه‌های روان‌شناختی، گام نخست در مسیر سنجش و فهم آن‌ها است.

وی افزود: احساس تنهایی صرفاً یک تجربه فردی یا احساسی ساده نیست، بلکه مفهومی چندوجهی است که باید از دیدگاه‌های گوناگون از جمله عرفان، فلسفه، جامعه‌شناسی، شعر و عصب‌شناسی بررسی شود. تا زمانی که این پدیده به‌عنوان یک سازه دقیق روان‌شناختی تعریف نشود، برداشت‌های متفاوت و پراکنده‌ای از آن وجود خواهد داشت.

مدیرکل دفتر مشاوره، سلامت و سبک زندگی سازمان امور دانشجویان با تأکید بر ضرورت مطالعه جامع احساس تنهایی گفت: «این احساس را نمی‌توان تنها به نبود ارتباط یا حضور فیزیکی دیگران محدود کرد؛ گاهی فرد در میان جمع نیز تجربه‌ عمیق تنهایی دارد.»
وی خاطرنشان کرد که احساس تنهایی بیشتر به عنوان یک خلأ در روابط عاطفی و فاصله میان «خود واقعی» و «خود ایده‌آل» قابل فهم است. این فاصله، مشابه با آنچه در نظریه اضطراب راجرز مطرح می‌شود، تعیین‌کننده شدت تجربه‌ روانی فرد است.

دکتر حسن‌آبادی افزود: مطالعات کمی و کیفی گسترده در جمعیت‌های مختلف از دانشجویان تا سالمندان، برای شناخت دقیق نشانگرهای اختصاصی احساس تنهایی ضروری است. همان‌گونه که خلق پایین یا غم در افسردگی به عنوان نشانگر شناخته می‌شود، باید در احساس تنهایی نیز نمادها و شاخص‌های خاص شناسایی و افتراق معنایی آن‌ها آشکار شود. این امر تنها از مسیر پژوهش‌های طولی و در موقعیت‌های گوناگون امکان‌پذیر است تا مفهوم به درستی در فرهنگ و شرایط اجتماعی کشور معنا یابد.

وی در پایان بر جهانی بودن سازه‌های روان‌شناختی تأکید کرد و گفت: «احساس تنهایی، اضطراب یا افسردگی، پدیده‌هایی انسانی‌اند و نمی‌توان مرزی قومی یا جغرافیایی برای آن‌ها ترسیم کرد. هرچند تجلی و معنا در فرهنگ‌ها ممکن است متفاوت باشد، اما ذات این سازه‌ها مشترک است». انسان معاصر شاید مسیر نهایی معنای خود را گم کرده باشد اما در سطوح بنیادین، عناصر مشترک روان‌شناختی در همه فرهنگ‌ها وجود دارند و همین اشتراک، پایه‌ توسعه ابزارهای سنجش و نظریه‌های روان‌شناختی در سطح جهانی است.

تفاوت تنهایی آسیب‌زا با خلوت‌گزینی مثبت و خلاقانه 
دکتر نوری نیز در بخش دیگری از این نشست با اشاره به اهمیت تحقیقات جامع در این حوزه، بیان کرد: تنهایی آسیب‌زا با خلوت‌گزینی مثبت و خلاقانه تفاوت اساسی دارد. در بسیاری از جوامع، کاهش کیفیت روابط بین‌فردی و عدم توانایی در برقراری تعاملات معنادار می‌تواند به تجربه احساس تنهایی منجر شود؛ احساسی که نه تنها به چالش‌های روانی، بلکه به تشدید بیماری‌های جسمی نیز می‌انجامد. 

وی همچنین با اشاره به نقش رسانه و شبکه‌های اجتماعی در شکل‌دهی یا کاهش این تجربه، بر ضرورت تحقیقات علمی گسترده به ویژه در حوزه علوم پزشکی کشور تأکید کرد.

رئیس اداره مشاوره و سلامت روان دانشجویان وزارت بهداشت به مطالعه مشهور دانشگاه هاروارد درباره ارتباطات انسانی اشاره کرد که در طول یک قرن، از سنین نوجوانی تا سالمندی، انجام شد، افزود: نتایج این پژوهش نشان داد که مهم‌ترین عامل افزایش رضایت از زندگی و کاهش آسیب‌هایی مانند افسردگی، نه ثروت و تحصیلات، بلکه کیفیت روابط عاطفی پایدار با همسر، خانواده و دوستان است. 

وی ادامه داد: «افرادی که ارتباطات عاطفی مثبت داشتند، نه تنها از نظر روانی سالم‌تر بودند، بلکه کمتر به بیماری‌های مزمن جسمی مانند آلزایمر و بیماری‌های قلبی مبتلا شدند و طول عمر بیشتری داشتند.»

دکتر نوری به نقش «غفلت هیجانی» در احساس تنهایی پرداخت گفت: بیماران مزمن، از دیابت و سرطان گرفته تا مشکلات کلیوی و قلبی، اغلب فقدان حمایت و محبت عاطفی را تجربه می‌کنند. دریافت خدمات روان‌شناختی در کنار درمان‌های پزشکی، اثربخشی داروها و روند بهبود بیماران را افزایش می‌دهد. 

به گفته وی، همکاری تیمی روان‌شناسان، روان‌پزشکان و مددکاران اجتماعی در بیمارستان‌ها نمونه‌ای از اقدام مؤثر در این زمینه است که می‌تواند به کاهش نیاز به دارو و ارتقای کیفیت زندگی منجر شود.

رئیس اداره مشاوره و سلامت روان دانشجویان وزارت بهداشت به جنبه مثبت و ارزشمند تنهایی اشاره کرد و گفت: «تنهایی می‌تواند فرصتی برای بازگشت به خود، تفکر عمیق و حتی خداشناسی باشد.» 
وی با استناد به یافته‌های روان‌شناسی مثبت و عرفان اسلامی، بیان کرد: وضعیت‌هایی چون «غرقگی در خود» می‌توانند در تنهایی رخ دهند و زمینه‌ساز رشد معنوی باشند. درک درست جایگاه هر شکل از تنهایی، کلید استفاده صحیح از ظرفیت‌های آن برای سلامت فردی و اجتماعی است.

تبیین ابعاد سه‌گانه تنهایی و لزوم مواجهه بنیادین با آن از منظر وجودی
دکتر ابراهیمی با بیان اینکه تنهایی از منظر هستی‌شناختی (وجودی) به سه دسته اصلی شامل تنهایی میان‌فردی، درون‌فردی و وجودی تقسیم‌بندی می‌شود،  کارکردها و آسیب‌های هر سطح را به طور مجزا مورد بررسی قرار داد و بر لزوم شناخت دقیق و چندوجهی پدیده‌ها پیش از هرگونه اقدام عملی تاکید کرد.

وی  شناخت دقیق مسئله، چه در دوران شب یلدا که بسیاری از افراد دچار جدایی جغرافیایی و احساس بی کسی بودند یا در زندگی روزمره، اولین گام برای ارائه راهکارهای مؤثر است.

مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی آموزش و پرورش عوامل متعددی از جمله فقدان مهارت‌های اجتماعی و روابط بین‌فردی و همچنین وجود احساسات متضاد نسبت به صمیمیت یا ویژگی‌های شخصیتی مانند شخصیت‌های قضاوت‌گر را در ایجاد تنهایی میان‌فردی دخیل دانست. 

وی با استناد به تحولات اجتماعی در جوامعی چون آمریکا، عنوان کرد که زوال نهادهای اجتماعی حامی صمیمیت، مانند خانواده‌های پرجمعیت و همسایگی‌های پایدار، به «غربت بین‌فردی» دامن زده است اما در سطح تنهایی درون‌فردی، مشکل اساسی‌تر است و آن هم زمانی است که فرد با وجود برخورداری از مهارت‌ها و شبکه‌های اجتماعی، اجزای وجودی و بخش‌های مختلف وجودی خود را از هم جدا و گسسته احساس می‌کند.

دکتر ابراهیمی مهم‌ترین یافته در فضای درمانی را نیاز مراجعان به «کشف و پذیرش بخش‌های ناشناخته و غیرقابل قبول خود» دانست که اولین اولویت درمانی ۶۰ عامل مؤثر محسوب می‌شود. «ما به دلیل ناخوشایند بودن برخی تمایلات یا ترس‌ها، آن‌ها را از خود جدا می‌کنیم و این جدایی درونی، منجر به احساس تنهایی می‌شود.» 

وی به توضیح تنهایی وجودی پرداخت و آن را مرتبط با چهار دلواپسی بنیادین مرگ، آزادی، پوچی و مسئولیت دانست و ادامه داد: مواجهه با تنهایی در هنگام مرگ، یا درک این حقیقت که «ما به تنهایی معلّم زندگی خود هستیم»، درک عمیقی از مسئولیت فردی ایجاد می‌کند که اغلب با احساس تنهایی شدید همراه است.

مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی آموزش و پرورش تأکید کرد: انسان‌ها اغلب برای فرار از این تنهایی، به آسیب‌های اجتماعی روی می‌آورند. برای مثال، نوجوانان برای فرار از تنهایی به مواد مخدر یا روابط سطحی پناه می‌برند. «تجربه یک ارتباط صمیمانه و معنادار، مستلزم مواجهه اولیه با تنهایی است»، چراکه در غیر این صورت، دیگران فقط به ابزاری برای پر کردن خلاء تبدیل می‌شوند. 

وی در پایان هدف نهایی علم را حل مسائل جامعه دانست و بر اهمیت بازگرداندن مدرسه به عنوان «کانون معنا و صمیمیت» تأکید کرد تا دانش‌آموزان و دانشجویان در برابر ترس از تنهایی محافظت شده و به سمت آسیب‌های اجتماعی سوق داده نشوند.