چگونگی پاسخ دهی کودکان به کتاب های تصویری بدون واژه

هدف پژوهش حاضر بررسی پاسخ‌های کودکان کلاس اول دبستان به کتاب‌های تصویری تقریباً بدون واژه و فهم فرایند معناسازی آنان است. این پژوهش کیفی با رویکرد مطالعه موردی چندگانه صورت گرفت. روش داده‌یابی ضبط ویدئویی و مصاحبهی مکتوب و روش داده‌کاوی روش تحلیل محتوای قیاسی-استقرایی بوده است. مبنای نظری تحقیق، رویکرد خواننده‌محور «فهم ادبی» لورانس سایپ است که پنج شیوه معناسازی کودکان با کتاب‌های تصویری را در قالب مقوله‌های تحلیلی، بینامتنی، شخصی، شفاف و اجرایی بررسی می‌کند. بر اساس این رویکرد و در چارچوب ساختن‌گرایی اجتماعی، شش کودک کلاس اول دبستان نور در منطقه هشت تهران (نارمک) مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان داد که کودکان در فرایند معناسازی با مشارکت فعال و تعاملی در مقوله‌ی پاسخ‌های تحلیلی، توانایی قابل توجهی در تحلیل و درک ساختار روایت از خود نشان دادند. در زیرمقوله‌ی تحلیل ساختار روایت، آنان با توجه به آغاز، میانه و پایان داستان و ترتیب وقوع رویدادها، انسجام روایت را درک کرده و روابط علّی میان رخدادها را شناسایی نمودند. در زیرمقوله‌ی تحلیل تصویرگری و رابطه متن و تصویر، آنان به جزئیات تصویری توجه کرده و نقش تصاویر در انتقال پیام داستان و همخوانی آن‌ها با روایت را تحلیل کردند؛ برخی تصاویر را نیز به عنوان سرنخ برای پیش‌بینی رویدادها به کار بردند. در زیرمقوله‌ی آگاهی پرامتنی، کودکان به جنبه‌های فرامتنی کتاب مانند عنوان، نویسنده و شکل ظاهری اثر توجه داشتند و این عناصر را در فهم و تفسیر خود لحاظ نمودند. در زیرمقوله‌ی کتاب به‌عنوان شیء فرهنگی، مشاهده و تعامل کودکان با کتاب نشان داد که آنان جایگاه آن را به عنوان یک محصول فرهنگی درک کردهاست. نهایتاً در زیرمقوله‌ی نسبت خیال و واقعیت، کودکان توانستند تمایز میان عناصر واقعی و خیالی داستان را شناسایی کرده و برخی رخدادها و شخصیت‌ها را با جهان واقعی مقایسه کنند، که نشان‌دهنده‌ی پردازش پیچیده‌ی معنا و تخیل آنان بود. در مقوله‌ی پاسخ‌های بینامتنی، کودکان با استفاده از تداعی تجربه‌های پیشین، برقراری پیوند میان داستان‌های مختلف و ترکیب روایت‌ها، فهمی عمیق‌تر و گسترده‌تر از متن به دست آوردند که زیرمقوله‌های تداعی‌گرایانه، تحلیلی و ترکیبی را شامل می‌شود. در مقوله‌ی پاسخ‌های شخصی، کودکان خاطرات و تجربه‌های فردی خود را وارد روایت کردند و از این طریق میان زندگی واقعی و جهان داستان ارتباط دوسویه برقرار ساختند؛ این بخش شامل زیرمقوله‌های «زندگی به متن» و «متن به زندگی» بود. در مقوله‌ی پاسخ‌های شفاف، کودکان با سکوت‌های معنادار، نگاه‌های طولانی به تصاویر و زمزمه‌های درونی، مشارکت عمیق خود را نشان دادند که زیرمقوله‌های زمزمه‌ها، سکوت‌ها و مشارکت ذهنی عمیق را شامل می‌شود. در مقوله‌ی پاسخ‌های اجرایی نیز سه زیرمقوله مشهود بود: اجرای نمایشی که شامل ایفای نقش شخصیت‌ها، بازی‌های خیالی و بازآفرینی صحنه‌ها بود؛ شورش در برابر ساختار که با تغییر پایان داستان، افزودن شخصیت جدید یا وارونه‌سازی روند روایت، خلاقیت و استقلال فکری کودکان را نمایان ساخت؛ و پاسخ بدنی که شامل حرکات جسمانی، ژست‌ها و واکنش‌های فیزیکی برای بیان احساسات و پیشبرد روایت بود. افزون بر پنج مقوله اصلی سایپ، دو مقوله جدید شامل «بازی با گفتار و زبان تسهیلگر» و «واژگان خلاق و بدیع» نیز شناسایی شد. این فرایند نشان داد که کودکان نه صرفاً خوانندگانی منفعل، بلکه کنشگرانی خلاق، مشارکت‌جو و تحلیل‌گر هستند که در چارچوب رویکرد خواننده‌محور، معنا را به‌صورت فعال و پویا شکل می‌دهند. همچنین، نقش معلم به‌عنوان تسهیلگر در ایجاد فضایی امن و مشارکتی، موجب تقویت مهارت‌های تفکر خلاق، انتقادی، همدلی و زبانی اجتماعی آنان گردید.

کلیدواژه‌ها: کتاب‌های ‌تصویری تقریبا بدون واژه، پاسخ‌های کودکان، لورانس سایپ

Abstract

The present study aimed to examine first-grade students’ responses to nearly wordless picture books and to understand their meaning-making processes. This qualitative research employed a multiple-case study approach. Data were collected through video recordings and written interviews, and analyzed using an inductive-deductive content analysis method. The theoretical framework of the study was Lawrence Sipe’s reader-response approach to literary understanding, which examines five modes of children’s meaning-making in picture books: analytical, intertextual, personal, tra arent, and performative. Based on this framework and within the social constructivist perspective, six first-grade students from Noor Elementary School in District ۸ of Tehran (Narmak) were studied.

Findings indicated that children actively and interactively engaged in meaning-making. In the analytical category, they demonstrated significant ability in analyzing and understanding narrative structure, including recognizing the beginning, middle, and end of stories, event sequences, and causal relationships. In the analysis of illustration and text-image relationships, they attended to visual details, assessed the role of images in conveying story messages, and used illustrations as cues to predict events. In the metatextual awareness subcategory, children considered paratextual elements such as titles, authors, and book design in their interpretation. Observations also showed that children perceived books as cultural objects and could distinguish between fantasy and reality, comparing story events and characters with the real world.

In the intertextual category, children connected prior experiences and different stories, leading to deeper and broader understanding, encompassing associative, analytical, and integrative subcategories. In the personal category, they integrated personal memories and experiences, establishing a reciprocal relationship between real life and story worlds. In the tra arent category, meaningful silences, prolonged gazes, and inner murmurs reflected deep engagement. In the performative category, three subcategories were identified: dramatic enactment, creative disruption of narrative structure, and bodily responses expressing emotions and advancing the narrative. Beyond Sipe’s five main categories, two new categories emerged: “play with facilitator’s language” and “creative and novel vocabulary.”

These results suggest that children are not passive readers but active, creative, and analytical participants in meaning-making. Furthermore, the teacher’s role as a facilitator in creating a safe and participatory environment enhanced students’ creative, critical, empathetic, and social-linguistic skills.

Keywords: nearly wordless picture books, children’s responses, Lawrence Sipe