سعید کرمی
عنوان پایاننامه
بررسی و تحلیل وضعیت سرمایه اجتماعی روحانیت در دانشگاه های تهران(از منظر اساتید دانشگاه های علوم انسانی سطح شهر تهران)
- دانشجو
- سعید کرمی
- استاد راهنما
- عبدالمطلب عبداله
- استاد مشاور
- دانشیار علی رجب زاده آلمالو
- استاد داور
- عنایت شریفی, محسن باباپور گل افشانی, حسام الدین خلعتبری لیماکی
- رشته تحصیلی
- مدرسي معارف اسلامي-گرايش انقلاب اسلامي
- مقطع تحصیلی
- دکتری تخصصی PhD
- تاریخ دفاع
- ۳۱ شهریور ۱۴۰۴
- ساعت دفاع
- چکیده
-
چکیده:
روحانیت شیعه طی قرون متمادی یکی از کانونیترین نهادهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران بوده و در شکلدهی و انتظامبخشی به ساختارهای اجتماعی نقشی محوری ایفا کرده است. با ورود مدرنیته در دورههای قاجار و پهلوی، سیاستهایی در جهت تضعیف مرجعیت روحانیت و ایجاد نهادهای موازی بهویژه در عرصه آموزش عالی اعمال شد، با این حال این نهاد از طریق بازتعریف کارکردهای خود توانست جایگاه اجتماعیاش را حفظ کند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حضور گسترده روحانیون در دانشگاهها و تلاش برای اسلامیسازی آموزش عالی، فصل جدیدی از تعامل میان نهاد دین و دانشگاه را رقم زد. در چنین شرایطی، سنجش وضعیت «سرمایه اجتماعی روحانیت» در میان نخبگان دانشگاهی، تصویری معتبر از کیفیت این تعامل و ظرفیتهای ارتقای آن فراهم میسازد. این پژوهش با تکیه بر چارچوب مفهومی سرمایه اجتماعی و .مؤلفه های اعتماد اجتماعی، شبکههای ارتباطی و سرمایه اجتماعی کل، به تحلیل دیدگاه اساتید چهار دانشگاه بزرگ تهران پرداخته است. روش تحقیق پیمایشی با استفاده از فرمول کوکران و پرسشنامه انجام شده و دادهها به روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش با بررسی نظاممند رابطهی میان عوامل آسیبزا و سرمایهی اجتماعی روحانیت در میان اساتید دانشگاه، به یافتههای قابل توجهی دست یافته است. تحلیل دادهها نشان میدهد که سرمایهی اجتماعی روحانیت در میان جامعهی دانشگاهی عمدتاً در سطح متوسط قرار دارد (???)، در حالی که ??? آن را زیاد و ??? کم ارزیابی کردهاند. این توزیع بیانگر آن است که اگرچه تعامل میان روحانیت و اساتید نسبتاً متوازن است، اما ظرفیت قابل توجهی برای ارتقا و بازسازی اعتماد متقابل وجود دارد. نتایج نشان داد که در سه بعد اصلی سرمایهی اجتماعی یعنی اعتماد، شبکههای ارتباطی و همبستگی اجتماعی، اکثریت پاسخگویان وضعیت را در سطح متوسط ارزیابی کردهاند. همچنین، بررسی عوامل تهدیدکنندهی سرمایهی اجتماعی روحانیت بیانگر آن است که ??? از اساتید سطح تهدیدات را متوسط تا زیاد میدانند. مهمترین نتیجه این است که میان شدت عوامل آسیبزا و میزان سرمایهی اجتماعی روحانیت رابطهای معکوس و معنادار وجود دارد؛ بهطوریکه هرچه این عوامل در حوزههای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، دینی و اقتصادی افزایش مییابد، سطح اعتماد و ارتباط میان روحانیت و دانشگاه کاهش مییابد. تحلیل رتبهبندی حوزهها نشان داد که حوزهی سیاسی بیشترین آسیبپذیری را دارد، سپس بهترتیب حوزههای دینی، فرهنگی، علمی، اجتماعی و اقتصادی قرار میگیرند. این امر نشان میدهد که از دید نخبگان دانشگاهی، کنشهای سیاسی روحانیت بیشترین تأثیر را بر سرمایهی اجتماعی آن دارند و هرگونه رفتار سیاسی غیرمنعطف یا جناحی میتواند به سرعت بر این اعتماد اثر منفی بگذارد. در بخش کیفی و تحلیل پاسخهای باز، یافتهها حاکی از آن است که شکاف میان روحانیت و دانشگاه صرفاً یک فاصلهی ارتباطی نیست، بلکه بیانگر دگرگونی در انتظارات جامعه از نهاد دین است. دانشگاهیان مشروعیت روحانیت را نه صرفاً بر پایهی جایگاه سنتی، بلکه بر اساس کارآمدی، صداقت و توانایی گفتوگو میسنجند. به بیان دیگر، اقتدار سنتی جای خود را به اقتدار مبتنی بر اعتماد داده است؛ اقتداری که نیازمند بازتولید مداوم از طریق رفتار شفاف، بیطرفی و پاسخگویی است. از دل این یافتهها، پنج تغییر اساسی در انتظار روحانیت معاصر است: ?. گذار از الگوی دستوردهی به الگوی گفتوگو و همراهی فکری با جامعهی دانشگاهی. ?. افزایش مهارتهای ارتباطی، شنیدن فعال و درک مسائل انسان مدرن. ?. آشنایی عمیقتر با علوم انسانی جدید و پارادایمهای علمی معاصر. ?. بازتعریف نقش روحانی از «مرجع مطلق» به «مشاور اخلاقی و میانجی فکری». ?. درک بهتر سبک زندگی و دغدغههای جامعهی شهری و دانشگاهی. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان میدهد که حفظ و ارتقای سرمایهی اجتماعی روحانیت مستلزم مدیریت هوشمندانهی عوامل سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است. اعتماد دانشگاهیان به روحانیت تابع سه متغیر کلیدی است: پایبندی عملی به اخلاق، توانایی گفتوگو با پارادایم مدرن، و حفظ استقلال از عرصههای سیاسی حساس. آیندهی رابطهی روحانیت و دانشگاه در گرو گذار از «منبر یکسویه» به «گفتوگوی متقابل» است؛ تحولی که میتواند روحانیت را به پلی معتمد میان سنت دینی و عقلانیت نقاد دانشگاهی بدل سازد. کلیدوازه: سرمایه اجتماعی، روحانیت، سرمایه اجتماعی روحانیت، عوامل آسیب زا، دانشگاه - Abstract
-
Abstract
For centuries, the Shia clergy has been one of the most central social, cultural, and political institutions in Iran, playing a pivotal role in shaping and organizing social structures. With the advent of modernity during the Qajar and Pahlavi periods, policies were implemented to weaken the clergy's authority and establish parallel institutions, particularly in higher education. Nevertheless, the clergy managed to maintain its social position through redefining its functions. After the Islamic Revolution, the widespread presence of clergy in universities and the efforts to Islamize higher education marked a new chapter in the interaction between religious institutions and academia. In this context, assessing the "social capital of the clergy" among university elites provides a credible picture of the quality of this interaction and its potential for enhancement. This study, based on the conceptual framework of social capital and its components—social trust, communication networks, and overall social capital—analyzes the perspectives of faculty members from four major universities in Tehran. The research employed a survey method using Cochran’s formula and a questionnaire, and the data were analyzed through thematic analysis. The study systematically examined the relationship between damaging factors and the social capital of the clergy among university professors, yielding significant findings. Data analysis indicated that the clergy's social capital within the academic community is generally at a moderate level (۴۷%), while ۳۲% rated it high and ۲۱% low. This distribution suggests that although interactions between the clergy and faculty are relatively balanced, there is substantial potential for enhancing and rebuilding mutual trust. Results showed that across the three main dimensions of social capital—trust, communication networks, and social cohesion—the majority of respondents evaluated the status as moderate. Moreover, an examination of the threats to the clergy's social capital revealed that ۷۳% of faculty members considered these threats to be moderate to high. A key finding is the significant inverse relationship between the intensity of damaging factors and the level of clergy social capital: as political, cultural, social, religious, and economic challenges increase, the level of trust and interaction between clergy and academia decreases. Ranking the domains of vulnerability indicated that the political domain is the most susceptible, followed by religious, cultural, academic, social, and economic domains. This suggests that, from the perspective of academic elites, political actions of the clergy have the greatest impact on their social capital, and any inflexible or partisan political behavior can quickly undermine trust. Qualitative analysis of open-ended responses indicated that the gap between clergy and universities is not merely communicative but reflects a transformation in societal expectations of religious institutions. Academics assess the legitimacy of the clergy not solely based on traditional status but on efficacy, integrity, and the ability to engage in dialogue. In other words, traditional authority is being replaced by trust-based authority, which requires continuous reinforcement through tra arent behavior, impartiality, and accountability. From these findings, five essential changes are expected of contemporary clergy: Transitioning from a directive model to one of dialogue and intellectual companionship with the academic community. Enhancing communication skills, active listening, and understanding of modern human concerns. Gaining deeper familiarity with contemporary humanities and scientific paradigms. Redefining the clergy's role from "absolute authority" to "ethical advisor and intellectual mediator." Developing a better understanding of urban and academic lifestyles and concerns.Overall, the study indicates that maintaining and enhancing the clergy's social capital requires intelligent management of political, cultural, social, and economic factors. University trust in the clergy depends on three key variables: practical adherence to ethics, ability to engage with modern paradigms, and independence from sensitive political arenas. The future of the clergy-university relationship relies on a shift from "one-way preaching" to "mutual dialogue," a transformation that can position the clergy as a trusted bridge between religious tradition and the critical rationality of academia. Keywords: social capital, clergy, clergy social capital, damaging factors, university